Sanatçılar sahneye çıkmadan önce ne yapıyor?

Bu yazı bir söyleşi değil, bir derleme. WyvOne olarak bu sanatçılarla konuşmadık; aşağıdaki her isim ve söz, başka yayınlarda daha önce yayımlanmış söyleşi ve derlemelerden aktarılıyor. Kaynaklar yazının sonunda.

Küçük alışkanlıklar

Limelight dergisinde Tim Munro, 2016'da bir dizi klasik müzik çalgıcısının sahne öncesi alışkanlıklarını derlemiş. Alışkanlıklar genellikle ufak ve kişisel. So Percussion topluluğundan Adam Sliwinski, konserden önce grubun yumruk selamlaşma zincirine katıldığını söylüyor. Flütçü Lisa Wienhold annesini arıyor; annesi onun ilk müzik öğretmeni. Flütçü Jara Kern bir muz yiyor, sonra karanlık bir odada oturup nefes alarak sakinleşiyor. Kemancı Erica Dicker, ünlü bir solistin rutininden ödünç aldığı bir küfrü kulis içinde birkaç kez yüksek sesle söylüyor.

Bazı alışkanlıklar nesnelere bağlı. Obuacı Alexander Miller sahneye çıkmadan önce dedesinin kol düğmelerini öpüyor. Klarnetçi Gregory Oakes da dedesinin kol düğmelerini takıyor, onunla bağını sürdürmek için. Obuacı Shefali Pryor ve fagotçu Brock Imison, konserden önce çalgılarının kamışlarına nutuk atıyor; yazıya göre Imison onları ölümle bile tehdit ediyor. Viyolacı Doyle Armbrust sahneye çıkmadan önce pantolonunun fermuarını bazen yedi kez kontrol ediyor.

Hepsi törensel değil. Aynı yazıda arpçı Ellena Papas, hazırlığını arpını provadan önce, gösteriden önce ve aralarda akort etmek olarak anlatıyor.

Bazıları sahne dışındaki biriyle bağ kuruyor. Limelight yazısında şarkıcı Benjamin Teague, yüksek baskılı performanslardan önce müzisyen olan dedesini arardı; dedesi artık yaşamıyor. Bestecilerden Jennifer Higdon otel odasında televizyonu açık bırakıyor; yazıya göre bu, hayatın devam ettiğini hatırlatıyor. Orkestra kütüphanecileri Carole Keller ve Eliza Bangert ise şefin kürsüsünün üst basamağına basmıyor, çünkü kürsü şefe ait. Eğlenceli olanlar da var: tenor Kanen Breen sahneye çıkmadan önce tuvalete gitmiyor, fagotçu Hugh Ponnuthurai ise ihtiyacını tutmanın dikkatini performanstan uzaklaştırdığını söylüyor.

Nefes, kese, ayakkabı

Hamburg'daki Elbphilharmonie'nin Mediatheque bölümü, Laura Etspüler imzalı bir yazıda (son güncelleme 12 Mayıs 2020) orgcu Iveta Apkalna'nın sahne öncesi düzenini anlatıyor. Apkalna için konserden önceki son adım derin nefes almak. Yanında, yakınlarının verdiği üç şeyin durduğu küçük, koyu kırmızı işlemeli bir kese taşıyor; yıllardır her konsere götürüyor ve bu ona evinde gibi hissettiriyor. En önemli ritüelini ise Riga'daki ayakkabıcısına yaptırdığı mat altın renkli org ayakkabılarını giymek olarak tarif ediyor. Ayakkabıyı giydiği an, başlama zamanı geldiği anlamına geliyor.

Popta da durum benzer. Guardian Weekend'in 21 Haziran 2014 tarihli bir özelliğinde, Refinery29'un aktardığına göre, o sırada 17 yaşında olan Lorde sahne öncesi soyunma odasında her yere götürdüğü bir battaniyenin altında uyuduğunu söylüyor. Akşam yemeği yerine yaban mersini ya da kuru nori yiyor, çünkü gösteriden birkaç saat önce midesi bulanıyor. İmzası olan takımını giymek ona her şeyi yapabileceğini hissettiriyor; ayrıca bol bol germe hareketi yapıyor. (Guardian'ın orijinal yazısına ulaşamadık, bu bilgiyi Refinery29'dan aktarıyoruz.)

Kaygı ne kadar yaygın?

Bu ritüeller bir şeye cevap veriyor: sahne kaygısı, bilimsel dilde müzik performans kaygısı, araştırmalarda sık görülen bir durum olarak geçiyor. Fernholz ve arkadaşlarının 2019'da Psychological Medicine'de yayımlanan derlemesi, profesyonel müzisyenlerle yapılan 43 çalışmayı inceledi. Bu çalışmalarda performans kaygısı görülme oranı yüzde 16,5 ile yüzde 60 arasında değişiyor. Kadınlar daha sık etkilenmiş, 45-50 yaşın üzerindeki müzisyenler daha az kaygı bildirmiş. Tedaviler arasında bilişsel davranışçı terapi umut verici sonuçlar vermiş; ama yazarlar çalışmaların yöntem bakımından zayıf olduğunu da belirtiyor.

Rakamların bu kadar geniş aralıkta çıkmasının bir nedeni var. Rebecca Herman ve Terry Clark'ın 2023'te Frontiers in Psychology'de yayımlanan derlemesine göre, farklı çalışmalarda oran yüzde 24 ile yüzde 96 arasında değişiyor; yazarlar bunu tanım, terim ve ölçüm araçlarının tutarsızlığına bağlıyor. Aynı yazarlar kaygıyı hastalık gibi görmek yerine, performansın baskısına verilen normal ve uyum sağlayıcı bir tepki olarak ele almayı öneriyor.

Bu derleme tıbbi bir öneri değil. Sahne öncesi alışkanlıkların kaygıyı azalttığını gösteren bir çalışmaya da rastlamadık; yukarıdaki isimler yalnızca ne yaptıklarını anlatıyor.

Kaynaklar

• Limelight (Tim Munro): Very Superstitious: The quirks and foibles of the musical pros (9 Eylül 2016)
• Elbphilharmonie Mediatheque (Laura Etspüler): Superstitious? (Iveta Apkalna) (son güncelleme 12 Mayıs 2020)
• Refinery29 (Erin Donnelly): Lorde concert prep (Guardian Weekend'den aktarım) (21 Haziran 2014)
• Fernholz ve ark.: Performance anxiety in professional musicians, Psychological Medicine 49(14) (Ekim 2019)
• Herman ve Clark: It's not a virus! Reconceptualizing and de-pathologizing music performance anxiety, Frontiers in Psychology (10 Kasım 2023)